Vorig jaar heeft Timpaan de restauratie van de pastorie in Hoofddorp afgerond. Door het rijksmonument op te knappen, te verduurzamen en te transformeren naar een zorgfunctie heeft Timpaan middels vastgoed maatschappelijke waarde gecreëerd. Dit is precies waar Timpaan voor staat. In dit artikel nemen we je mee in het onderzoeks- en ontwerpproces. Voordat aannemer Horsman & Co kon beginnen met de restauratie heeft Weusten Liedenbaum Architecten het ontwerp gemaakt. Daaraan lagen interessante onderzoeken ten grondslag. Onderaan dit artikel vind je een galerij met afbeeldingen, van tekeningen tot realisatie.
Gebouwhistorie
In 1837 besloot Koning Willem I tot de drooglegging van de Haarlemmermeer. Dit megaproject werd in 1852 afgerond. De eerste bewoners van de Haarlemmermeer moesten voor het bijwonen van kerkelijke diensten naar dorpen buiten de polder reizen. Om die situatie te verbeteren, werden de lezers van de ‘Opregte Haarlemsche Courant’ in het najaar van 1855 door negen predikanten opgeroepen om bijdragen te schenken voor de bouw van een kerkgebouw en pastorie in de Haarlemmermeer. Samen met andere giften en collecten was dat genoeg om een stuk grond, de architect en de aannemer te betalen.
Voor de kerk en pastorie werd een perceel net buiten het centrum van Hoofddorp, toen nog Kruisdorp geheten, aangekocht. Het was één van de eerste percelen in de Haarlemmermeer die werden uitgegeven. Vanwege hun ligging buiten de bebouwde kom waren zij goedkoper dan de later uit te geven percelen in het centrum van het dorp. Waarschijnlijk is dat de reden waarom de kerk en pastorie niet in het centrum maar net daarbuiten zijn komen te liggen.
Het perceel was gelegen langs de Hoofdvaart, de twintig kilometer lange vaart tussen twee van de drie stoomgemalen die de Haarlemmermeer hadden leeggepompt. Op deze plek mocht de architect een Nederlands Hervormde Kerk en de kerkelijke dienstwoning voor de predikant ontwerpen. Wie de architect is, is niet zeker. In de monumentenomschrijving staat dat de Amsterdamse architect Bakker de gebouwen heeft ontworpen, maar zeker is dat de Amsterdamse architect Hamer het bestek van de pastorie heeft opgemaakt en ondertekend.
Aannemer Van Houten rondde in 1857 de bouw van de kerk af en in 1859 volgde de pastorie, waarmee het de eerst gebouwde kerk en pastorie in de gehele Haarlemmermeerpolder waren.
Met behoud van historie klaar voor de toekomst
Door de jaren heen zijn er, zoals dat vaak gaat, aanpassingen aan het gebouw gemaakt. Sommige aanpassingen hebben waarde toegevoegd, andere niet. Om tot een goede waardering te komen, is de pastorie voorafgaand aan het ontwerpproces door een bouwhistoricus beoordeeld. Onderdeel van het bouwhistorisch onderzoek zijn tekeningen waarop staat aangegeven welke onderdelen behouden moeten blijven, welke onderdelen behoudenswaardig zijn en welke onderdelen geen hoge waarde hebben en dus verwijderd mogen worden. Soms was destructief onderzoek nodig, waarbij bijvoorbeeld gaten in de voorzetwanden werden gemaakt om te kijken wat erachter verscholen zat. Zo kregen we een compleet beeld van de monumentale waarden van het hele pand en al zijn onderdelen.
De monumentale plafonds met sierlijsten op de begane grond moesten behouden blijven. In het detail werd dat opgelost door de isolerende voorzetwand onder de lijst te laten stoppen. Hierdoor bleef de monumentale lijst behouden en in het zicht. De muren van de later toegevoegde keuken en de badkamer mochten daarentegen verwijderd worden. Door die muren te verwijderen, werden de doorgang naar de trap op de begane grond en de gang op de eerste verdieping veel ruimer en lichter. Op twee schouwen werd een oud behang aangetroffen. Door dat te laten zitten en de nieuwe isolerende wand eromheen te plaatsen, is het behang behouden. Andere elementen met hoge monumentwaarden zijn juist in het zicht gelaten. Bijvoorbeeld de Philibertspanten die nu de blikvangers op de zolder zijn.
Kleuren
De opvallendste toevoeging aan de pastorie is het bonte kleurenpallet op de gevel. Daar lag wederom onderzoek aan ten grondslag. Want was nu de originele kleur geweest?
Toen Timpaan de pastorie in 2021 verwierf, was de hele gevel wit geschilderd. Op oude archieffoto’s was te zien dat dit niet altijd het geval was geweest. Er waren meerdere kleurtonen te zien op de zwart-wit foto’s. De grote gevelvlakken hadden een lichte kleur en de wenkbrauwen, rozetten en cordonbanden hadden een donkerdere kleur. Maar welke kleuren precies waren gebruikt, was op de zwart-wit foto’s uiteraard niet te zien. Daarom is er kleurhistorisch onderzoek uitgevoerd. Door puncties uit te voeren, kon worden achterhaald welke kleuren verf op de verschillende onderdelen van de gevel hebben gezeten.
Daaruit bleek dat het pleisterwerk in de 19e eeuw was beschilderd met meerdere warme kleuren. Het was toen gebruikelijk om schilderachtig en afwisselend kleurgebruik toe te passen. Lichtrode okers waren toegepast op de grote gevelvlakken, grijs op de plint, olijfgroen op de wenkbrauwen boven de ramen en donkergroen op de rozetankers. Later is de gevel bedekt met enkele zandsteen tinten en werd het onderscheid tussen de geveldelen al minder zichtbaar. In de 20e eeuw kreeg de gevel zijn monotone witte kleur en verdween de variatie volledig.
Om de details weer als vanouds te laten spreken en de rijk vormgegeven pastorie te herstellen, is teruggegrepen op het originele, kleurrijke, 19e-eeuwse gevelbeeld. In het originele bestek werd trouwens helemaal niet gesproken over pleisterwerk op de hele gevel. In de beginjaren zijn alleen de hoekpilasters, plinten en cordonbanden gepleisterd en gekleurd geweest. De weerbelaste gevels zijn waarschijnlijk pas enkele jaren na de bouw helemaal voorzien van pleisterwerk.
Verduurzaming en toegankelijkheid
Tegelijkertijd met het herstellen van de monumentale waarden is het pand ook gereed gemaakt voor de toekomst. Om een comfortabel onderkomen te worden voor een psychologenpraktijk zijn de nodige ingrepen gedaan.
Op energetisch vlak zijn de vloeren, wanden en het dak geïsoleerd. Ook werden achter de originele ramen achter zetramen geplaatst. Hierdoor ontstond de mogelijkheid om de gasketel te vervangen door warmtepompen en helemaal van het gas af te gaan. Dat heeft in een A++ energielabel geresulteerd.
Om de nodige privacy te bieden aan de gebruikers van het gebouw is extra aandacht gegeven aan geluidsisolatie. Zo zijn de verdiepingsvloeren extra geïsoleerd en zijn de binnendeuren geluidwerend uitgevoerd.
En om iedereen gebruik te kunnen laten maken van het pand en van de diensten van de psychologen is aan de achterzijde een hellingbaan aangelegd. Hierdoor kan het hoogteverschil van de hoogmonumentale hardstenen trap, die nog steeds onder de hellingbaan ligt, geleidelijk worden overbrugd. Zo kunnen ook rolstoelgebruikers het pand betreden en wordt het pand écht een plek voor iedereen.
Door de resultaten van de onderzoeken te verwerken in het ontwerp zijn de identiteit en de betekenis van het gebouw geëerd en versterkt. Dat bood de basis om de pastorie duurzaam de toekomst in te laten gaan. Door gedegen onderzoek te doen en terug te kijken, hebben we het nieuwe mogelijk gemaakt.
Timpaan is verheugd om in onze 'achtertuin’ in Hoofddorp zo’n bijzonder gebouw een nieuw leven te hebben geven. Bovendien hebben wij een plek gecreëerd voor lokale zorg. Zowel het monumentale als het zorgaspect maken de restauratie van de pastorie een voorbeeldproject van de vertaling van de missie en visie van Timpaan naar de praktijk.
